Ubisoft từng định hình ngành game, nhưng nay lại bị bỏ lại phía sau

Ngày 28 tháng 3 năm 2025 đánh dấu cột mốc 40 năm hình thành và phát triển của Ubisoft. Cùng nhìn lại hành trình gã khổng lồ này đã góp phần như thế nào trong việc định hình ngành công nghiệp game hiện đại, cũng như những bước đi tiếp theo họ có thể hướng tới.

Quay ngược về năm 1986, Zombi ra mắt trên nền tảng máy tính Amstrad CPC. Tựa game phiêu lưu góc nhìn thứ nhất này chịu ảnh hưởng nặng nề từ bộ phim Dawn of the Dead của George A. Romero, đến mức người chơi cần nắm rõ cốt truyện phim mới có thể hoàn thành trò chơi. Dù được đánh giá khá ổn, Zombi chỉ thật sự được nhớ đến vì đó là màn chào sân của một nhà phát triển người Pháp khi ấy mang tên Ubi Soft.

Bốn thập kỷ sau, Ubisoft đã bỏ đi khoảng trống trong cái tên và những khởi đầu khiêm tốn để trở thành một trong những thương hiệu lớn nhất trong ngành công nghiệp game toàn cầu. Các thương hiệu của Ubisoft như Assassin’s Creed hay Just Dance trở thành huyền thoại bán chạy bậc nhất, công ty cũng thâu tóm hàng loạt IP đình đám từ Star Wars đến Avatar; các chi nhánh trải rộng từ Abu Dhabi đến Toronto. Ai đã từng chơi game trong 20 năm qua thì hầu như đều đã từng chạm tay vào một tựa game của Ubisoft.

Tuy nhiên, mặc dù kỷ niệm 40 năm đáng lẽ là dịp ăn mừng sự bền bỉ của công ty - điều cực kỳ ấn tượng trong thị trường game đầy biến động hiện nay - thì không khí xung quanh Ubisoft lại cực kỳ u ám. Vụ thâu tóm thất bại, bê bối tình dục chấn động, hàng ngàn lượt sa thải nhân sự và liên tục báo cáo lợi nhuận lao dốc khiến nhiều người hoài nghi liệu có còn một kỷ niệm 50 năm được nữa hay không. Sự thật phũ phàng là Ubisoft đã góp phần tạo nên một ngành công nghiệp game giờ đây đã vượt qua chính họ.

Ubisoft bắt nguồn từ một công ty gia đình do năm anh em nhà Guillemot điều hành. Sau Zombi, công ty dần xây dựng đội ngũ của mình và không ngừng mở rộng mảng phát hành, phát triển game. Ubisoft sớm trở thành nhà phân phối game lớn nhất nước Pháp, nhưng tên tuổi thực sự của họ đến từ cú hit Rayman năm 1995. Tựa platformer này thành công vang dội, và chỉ sau đó đến năm 1998, studio bước đầu mở rộng sang Trung Quốc, Ý và Canada. Một bước đi đầy toan tính là việc Ubi Soft tập trung vào các studio free-to-play để tận dụng sự bùng nổ của internet, đồng thời chiếm lĩnh thị trường Mỹ vốn vẫn còn bỏ ngỏ. Chiến lược này thực sự phát huy hiệu quả, và khoản lợi nhuận phình to đã giúp Ubi Soft mua lại một IP vẫn còn tạo ra doanh thu khổng lồ đến tận ngày nay: các tác phẩm của huyền thoại tiểu thuyết quân sự Tom Clancy.

Rainbow Six, Ghost Recon và Splinter Cell trở thành hit lớn, mở đường cho một kỷ nguyên định hình thương hiệu Ubi Soft. Năm 2003, họ chính thức đổi tên thành Ubisoft cùng logo xoáy huyền thoại. Bộ sưu tập các thương hiệu “cộp mác” Ubisoft ngày càng đa dạng, cả game gốc lẫn IP thâu tóm như Far Cry, Prince of Persia, Myst. Đỉnh điểm phải kể tới series đình đám nhất của họ: Assassin’s Creed ra mắt năm 2007. Khó mà có tựa game AAA nào của thời PS3/360 có thể so sánh: đồ họa đỉnh cao, gameplay parkour mượt mà, thế giới rộng lớn với vô số thứ để làm. Tôi còn nhớ lần đầu leo lên một công trình lịch sử trong Assassin’s Creed: Brotherhood, cảnh thành Rome hiện lên với lớp xoáy đặc trưng - không chỉ cách kể chuyện cách mạng mà còn là biểu tượng cho cả ngành game lúc đó. Trong một thời gian dài, đó chính là chuẩn vàng để đánh giá game AAA. Nhưng rồi chuyện đó cũng không kéo dài mãi.

Assassin’s Creed nhanh chóng trở thành series phát hành hằng năm; năm 2014 còn kỷ lục ra tận hai phần. Điểm số review từ từ tụt hạng khi hậu quả của chu kỳ phát hành sát nút trở nên rõ rệt: game ngày càng đầy lỗi, tới đỉnh điểm là Unity với vô số bug nghiêm trọng. Sự mệt mỏi tích tụ không chỉ đến từ cốt truyện ngày càng phức tạp, mà chủ yếu là thế giới game. Dù vẫn rộng lớn và đẹp mắt, nó khá nông cạn. Người chơi rơi vào vòng lặp nhàm chán: tìm kho báu, leo lên chỗ này, tiêu diệt lính nọ, khám phá bản đồ rồi lại bắt đầu lại từ đầu. Ubisoft cố gắng đổi hướng khi tập trung vào yếu tố nhập vai trong Origins, nhưng rồi điều đó cũng nhanh chóng trở nên nhàm chán và họ phải trở về với phiên bản tôn vinh bản gốc trong Mirage.

Không chỉ mỗi Assassin’s Creed bị mệt mỏi rồi mất đi sức hút với kiểu “game bản đồ to, nhiệm vụ nhạt”. Far Cry và Watch Dogs cũng thử công thức tương tự mà thành - bại khá đan xen. Trong khi đó, đối thủ của Ubisoft tìm cách cải tiến mảng game thế giới mở. Red Dead Redemption II có thế giới to hơn bất kỳ game Ubisoft nào và độ sâu gấp bốn lần; From Software có thiết kế kẻ địch và hệ thống chiến đấu vượt trội, khác hẳn kiểu bấm nút nhàm chán của Assassin’s Creed; thậm chí ngay cả những game bản đồ mở hiện đại như Horizon Zero Dawn cũng tươi mới hơn hẳn. Đó là lý do các tựa game thế giới mở gần đây của Ubisoft như Star Wars: Outlaws bị đón nhận khá là “hờ hững”.

Một tựa game từng rất sáng tạo nhưng giờ đây cảm giác “đập vô mặt” sự lỗi thời chính là The Division. Thuộc vũ trụ Tom Clancy, CEO Ubisoft Yves Guillemot từng coi The Division là mốc son, chia lịch sử công ty làm “trước The Division” và “sau The Division”. Nhưng thực tế không phải theo cách ông mong đợi. Dù The Division bán chạy, bước chuyển sang game đa người trực tuyến live-service - luôn cần kết nối mạng - lại đánh dấu bắt đầu quãng thời gian khó khăn của hãng.

Thể loại battle royale và loạt game live-service giờ đã chật kín đến mức khó có thể chen chân. Fortnite, Apex, Roblox, Overwatch, Destiny… tất cả, dù tốt hay xấu, đều để lại ảnh hưởng văn hóa lớn hơn cả hai phần Division gộp lại. Nỗ lực thâu tóm của tập đoàn truyền thông Pháp Vivendi bị phá sản, và doanh số của Ubisoft tụt dốc không phanh. Những điều từng rất mới mẻ bỗng chốc thành “cũ rồi”. Người chơi không còn hứng thú tốn tới chục mươi giờ chỉ để làm những nhiệm vụ nhàm chán như lao động chân tay. Cụm từ “đối thoại Ubisoft” trở thành từ khóa mỉa mai, ám chỉ văn phong rườm rà, quá nhiều câu thoại cố tạo sự “cute cool” theo kiểu game AAA.

Đầu thập niên 2020, Ubisoft khởi đầu đầy chông gai với scandal quấy rối tình dục tràn lan trong công ty. Cuộc điều tra cho thấy nhiều năm trời hàng loạt khiếu nại với lãnh đạo cao cấp bị gác lại bởi chính họ là những người góp công tạo nên thành công của công ty. Độ độc hại không chỉ nằm ở tầng trên mà còn lan tỏa khắp công ty, nhân viên ví Ubisoft như một “hội anh em” với tư tưởng sai lệch rằng nữ chính không bán được game. Từng chi tiết, đơn kiện được phanh phui dần trong những năm qua, trong khi lợi nhuận của công ty thì ngày một teo tóp. Việc sa thải nhân sự và hủy bỏ dự án liên tục lên trang nhất báo chí chứ không phải game.

Dù ảnh hưởng của Ubisoft trong ngành game AAA là tích cực hay tiêu cực thì không thể phủ nhận họ từng rất sáng tạo và có tầm ảnh hưởng lớn. Nhưng có vẻ như con thú mà họ từng nuôi lớn giờ đã vượt khỏi tầm kiểm soát sau bốn thập kỷ thành công liên tiếp; trong thế giới không có studio nào là không thể sụp đổ, rất có thể Ubisoft sẽ là con mồi tiếp theo của chính “quái vật” họ tạo ra.