Phải công nhận, giống kiểu rock classic bây giờ gắn với Linkin Park hay Smashing Pumpkins thay vì Hendrix hay The Doors, thì “những tựa game retro ngon nhất mọi thời đại” giờ cũng phải kể đến cả đồ PS2, Xbox nữa rồi. Ban đầu nghe có hơi… hụt hẫng vì tuổi thơ game 8-bit, 16-bit đâu rồi? Nhưng thực tế lại rất ngầu: các trò chơi 3D đời đầu trên mấy cái máy này đã sáng tạo dữ dội, đến giờ vẫn chơi được, không lo “già cỗi”. Đấy chưa tính đến những ông anh NES, Genesis, hay thậm chí là Atari nữa thì lịch sử game nó dày thế nào rồi! Ai nghiêm túc với công nghệ game nên dành thời gian ngó nghiêng lại những “cổ máy” và những kiệt tác này một chuyến. May mình đã chuẩn bị sẵn cho bạn chỗ bắt đầu từng hệ với toàn đồ chất lượng nhất đấy.
Nói thật, mấy game 7x thì giờ nhìn lại kiểu “bảo tàng” nhiều hơn là chơi hàng ngày rồi. Riêng dòng console trước NES thì máy Atari mới là huyền thoại, nhưng bạn hỏi người ta còn chơi mấy trò của nó à? Thường chỉ nghe tiếng côn trùng reo. Game Atari đáng trân trọng cực, nhưng để chơi thì... hên xui lắm. Tuy nhiên, có cái sức hút riêng của sự đơn giản mà Breakout trên 2600 là ví dụ điển hình. Đã là phiên bản nâng cấp của trò đã hay, gameplay cực đơn giản: bạn điều khiển vợt và đánh bóng phá gạch, nhưng game lại nhét đầy tính năng mới như bóng bị kẹt, tường gạch di chuyển, chơi kiểu co-op, thậm chí còn có luôn bản gốc Breakout để dành cho ai thích “xịn sò” hơn chút. Quá đỉnh!
Super Mario Bros. 3 được hype từ khi còn chưa ra khỏi Nhật rồi, nhờ bộ phim The Wizard làm mưa làm gió, khuấy đảo tâm trí trẻ con toàn cầu. Đó là lúc Nintendo cực giỏi làm PR đỉnh của đỉnh. Nhưng cái mình phải tấm tắc là Mario 3 giờ vẫn cảm giác cực kỳ tươi mới, cực kỳ rộng lớn, phức tạp mà vẫn cực dễ chơi. Trong một thư viện game khổng lồ của NES, Mario 3 nổi như cồn nhờ thiết kế hoàn hảo, những ý tưởng sâu sắc, cả bí mật mà cũng vui ngất, cho bạn niềm vui số một khi “leo” lên hành tinh platformer. Đã thế các ý tưởng trong Mario 3 như đồ chơi động vật mới, bản đồ thế giới nhiều ngóc ngách giờ thành chuẩn mực cả rồi. Chỉ có cái đồ họa 8-bit cũ kỹ mới hé lộ tuổi tác thôi chứ chất lượng thì vẫn bá đạo.
Lúc mấy game RPG phương Tây đương thời toàn nhắm vào Lord of the Rings, thì Phantasy Star lại chọn Star Wars làm nguồn cảm hứng, trở thành một trong những RPG Nhật đầu tiên “leo cao” theo kiểu đó. Chỉ một năm sau khi Final Fantasy bắt đầu ghi dấu ấn, Phantasy Star đã mạo hiểm bật lên tầm cao mới: cốt truyện trải dài hàng thiên hà, nhân vật to đẹp và “bảnh” chứ không chỉ là mấy con avatar bé xíu kiểu Dragon Quest hay Ys; đặc biệt hơn hết là dungeon 3D nhìn từ góc người thứ nhất cực đã mắt. Hơn nữa, game có nữ chính, cô Alis kiên cường tụ tập đồng đội đi trả thù phù thủy giết anh trai mình—ở thời điểm đó hiếm có điều gì "ngầu" như vậy đâu. Phantasy Star không chỉ là “đại sư” trên Master System mà còn nâng tầm cả thể loại RPG luôn.
Giữa thập niên 90, Square thường được mệnh danh ông trùm làm RPG, nhưng Sega cũng không chịu lép vế với Phantasy Star IV trên Genesis. Đây là phần cuối của series chơi đơn, các dev nhà Sega bơm hết sức để khai thác tối đa sức mạnh Genesis. Từ storytelling đậm chất manga, hệ thống “macro spell” và combo skill cực kỳ tinh vi (đến giờ vẫn hiếm thấy bên RPG khác), cho đến không gian di chuyển trong vũ trụ mở rộng phong phú y như được “nối tiếp” từ phần đầu trên Master System. Chưa tính một câu chuyện cảm xúc và gây sốc: có một nhân vật quan trọng trong game chết đau thương, trước cả Aerith bên Final Fantasy đấy! Genesis không mạnh ở mảng RPG, nhưng có Phantasy Star IV thì vẫn ngẩng đầu được đấy.
Ở phương Tây, cái tên Hideo Kojima nổi bật nhờ Metal Gear Solid sau này, có cả phim bom tấn, stealth cực sáng tạo. Nhưng fan Sega CD dù ít mà tinh thì biết rõ họ được đi trước một bước với Snatcher—point-and-click cyberpunk đậm chất điện ảnh, đâu phải game bình thường! Cốt truyện và tạo hình nhân vật kiểu như “lấy cảm hứng” rất nặng từ Terminator, Blade Runner, nhưng thế giới trong game lại cực chi tiết, sống động đến mức tin được luôn. Dù bản Sega CD có chỉnh sửa bớt mấy chi tiết kỳ dị kinh dị của bản PC-88 hay MSX, thì nhân vật nào cũng đầy cảm xúc sâu sắc. Thậm chí bản Sega CD có lồng tiếng Anh - không Oscar nhưng cực ấn tượng cho thời điểm ấy. Chuyện về tay thám tử robot Gillian Seed mất trí nhớ cực kì đáng nhớ luôn!
Nếu Sega chưa bỏ rơi 32X thì có khi cái máy này đã thành bom tấn rồi! Thể hiện rõ với Virtua Fighter, một trong những game fighting “xịn” nhất thời bấy giờ, Sega nhét vừa vặn mọi tính năng vào cartridge của 32X. Lúc đó, port trên Saturn còn bị chê là “đơ đơ, lỗi chồng lỗi” tới mức Sega phải tung bản Remix update free qua mail (nhớ, thời đó chưa có patch online nha). Phiên bản 32X không đẹp bằng, nhưng chơi vẫn đã, thậm chí còn có chế độ đấu Tournament mà Saturn còn thiếu. Có thể nói, từng có một phút giây bạn không cần “đến” Saturn cũng trải nghiệm được đỉnh cao võ đài 3D đó.
Mấy ông chuyên gia SNES sẽ tranh cãi không hồi kết giữa Final Fantasy VI và Chrono Trigger cho ngôi cái nhất SNES, nhưng FFVI vẫn luôn là đỉnh cao của cả dòng RPG 2D turn-based. Chỉ trong vòng một năm, Square thay đổi hoàn toàn cách làm RPG với 2 game này. Với FFVI, mọi thứ từ cơ chế chơi cho tới storytelling đều cực kỳ trau chuốt, thậm chí có cả đoạn opera hoành tráng nằm giữa game. Nếu game chỉ dừng ở màn đầu, khi nhóm hero lên hòn đảo bay chiến đấu với tên độc tài, thì cũng đã là một trong những RPG tuyệt nhất SNES rồi. Nhưng chuyện “đấu boss” phần hai mới là kinh điển, nơi bạn sống lại sau cái chết, phải hàn gắn lại hy vọng khi cả thế giới bị tàn phá bởi tên ác thần Kefka—tiếng vang của câu chuyện này mãi còn đến hôm nay. Nhiều fan thậm chí cho FFVI là đỉnh nhất loạt FF không ai thắc mắc.
Có thời, 2D bị xem là… lỗi thời rồi, tất cả đều chuyển sang 3D với da polygon kèm theo đủ thứ game “hàng chợ”. Nhiều hit PS1 chất lượng nhưng cũng còn mang mác “thử nghiệm”, chưa thực sự thoải mái tận dụng sức mạnh mới. Trong vô số game thúc đẩy ngành, Symphony of the Night là cực phẩm còn sống sót, biểu tượng của nghệ thuật làm game và thiết kế bậc thầy. Nó không chỉ mở rộng góc nhìn về Castlevania, mà còn hình thành hẳn thể loại Metroidvania bất hủ. Chưa kể hàng tá bí mật vẫn chưa ai khám phá hết gần 30 năm sau, hiệu ứng scale sprite trên PS1 cực “xịn”, và cái chiêu đảo ngược lâu đài ở nửa sau game vẫn khiến người ta phải trầm trồ. Sony cố vùi chôn 2D nhưng Symphony of the Night lại kiên cường vượt thời gian rồi.
Dù Saturn có cả tấn trò độc đáo không về Tây, Panzer Dragoon Saga là một trong số trò hiếm hoi thành công ra mắt thị trường quốc tế. Tiếc là nó phải sống kiếp độc hành trên một console chết yểu, cứ thế mà bị coi nhẹ suốt 20 năm. So với mấy game RPG khủng như của Square, Panzer Dragoon Saga vẫn giữ được cái hồn hoành tráng và cảnh bay nhảy cực kỳ “đã”, kết hợp kiểu gameplay Space Harrier lẫn How To Train Your Dragon. Nội dung game thì cực kì trưởng thành, có độ sâu cảm xúc mà cả Final Fantasy XII (8 năm sau) mới đuổi kịp. Quá đáng tiếc khi số phận console giết chết một kiệt tác.
Làm sao không căng thẳng khi tạo tiếp phần sau của một tượng đài như Ocarina of Time? Nintendo thậm chí còn vượt mặt bản gốc với game cùng engine mà chơi cảm giác còn “máu me” hơn. Majora's Mask chạy theo ý tưởng time loop (đảo thời gian liên tục 3 ngày), kết hợp thiên nga ác mộng là mặt trăng “ác nhân” muốn đập nát thế giới. Link phải lặp đi lặp lại nhiệm vụ cứu người, cứu thế giới, và tạo nên tương lai cho dân cư Termina, vừa bí ẩn vừa day dứt. Câu chuyện đậm chất u tối mà vẫn đầy ý nghĩa, khiến cho hành trình của Link chưa bao giờ sâu sắc thế.
Ngày trước nghe mấy game tưởng như chơi hoạt hình mà cảm thấy… khó tin ấy, còn Dragon's Lair hay Space Ace thì không tính nhé. Jet Set Radio vượt xa thế, đưa bạn vào thế giới cảm nhận của một nghệ sĩ graffiti, đầy màu sắc neon cực chill. Game lai giữa trượt patin phong cách Tony Hawk, vẽ graffiti và hành trình kiểu phim The Warriors dữ dội. Mỗi giây phút trong Jet Set Radio đều toát lên chất cool, mang như một hơi thở mới cho game nghệ thuật. Đặc biệt soundrack cực kỳ đa dạng, mang hip-hop, funk, punk Nhật Bản đến với toàn cầu. Dù nhiều người cố tái tạo “phép màu”, chả game nào làm gần mức này đâu.
Có lẽ các bạn trẻ bây giờ khó mà tin được cái thời game còn bị tranh cãi xem có phải nghệ thuật không. Thế rồi, Shadow of the Colossus bước ra, khép lại cuộc tranh luận lúc đó. Leo trèo mấy quái vật khổng lồ đã đủ “đã”, nhưng đỉnh nhất là cách kể chuyện bằng cảm giác và trải nghiệm, mọi cơ chế chơi đều góp phần thể hiện nội dung. Với những fan đã hiểu giá trị của game, hành trình đẫm cảm xúc, pha lẫn tội lỗi và nhìn nhận chính mình của Wander biến thành trải nghiệm không thể quên. Siêu phẩm này đúng nghĩa bất tử.
Cái thể loại platformer từng bị coi là hết thời khi trời chuyển sang 3D chán ngắt. Mario 64 thắp lên hy vọng, nhưng nhiều game sau chỉ làm mấy map rộng rãi rồi nhồi nhét véch xẻn nhặt linh kiện như sưu tập đa số. Psychonauts thì khác! Nó chứng minh với đủ sáng tạo và nguồn cảm hứng, không gian lớn vẫn có thể kể chuyện đậm chất và thú vị. Đồ collect ở đây còn mix hẳn vào cốt truyện, pha hài hước quái dị nhưng không mất đi chiều sâu tình cảm. Mỗi mét trong game đều như kể chuyện về từng nhân vật, cảm xúc và nỗi sợ hãi của đứa nhỏ Raz. Đặc biệt là mức độ chân thật cảm xúc khi bạn “phá hủy” cả một thành phố cá dưới nước kiểu kaiju. Thần tượng platformer!
Nintendo không bao giờ cho bạn hẳn thứ bạn mong muốn, nhưng thường sẽ trao cho bạn thứ bạn cần. Một game Zelda style phim hoạt hình Nickelodeon, quả thật không ai kỳ vọng sau kỷ nguyên N64 hoành tráng, nhất là sau demo Spaceworld hào hứng năm nào. Nhưng khi bước vào đại dương rộng lớn, gặp gỡ Link “cartoon” và thuyền trưởng cá tính Tetra thì biết ngay đây chính là thứ thế giới này thiếu. Wind Waker vẫn giữ được cảm giác khám phá to lớn mê hoặc, nhưng thêm màu sắc tươi sáng, mời mọc người chơi dạo chơi và khám phá đại dương bao la với đủ hiểm nguy và kho báu. Và khi chuyện cần nghiêm túc, Wind Waker vẫn khiến bạn nín thở theo cách rất sành điệu và vui vẻ.
